2026 թվականը նշանավորվում է Հայաստանի Հանրապետության դատախազության համար առանձնահատուկ իրադարձությամբ․ լրանում է Վազգեն Սարգսյան 5 հասցեում գտնվող ՀՀ գլխավոր դատախազության վարչական շենքի կառուցման 90-ամյակը։ Երևանի պատմական կենտրոնում վեր խոյացող այս շենքը ոչ միայն պետական կառավարման կարևորագույն օղակներից մեկի նստավայրն է, այլև մայրաքաղաքի ճարտարապետական դիմագծի ձևավորման նշանակալի վկայություններից մեկը, որն արդեն ինը տասնամյակ անբաժանելիորեն կապված է Հայաստանի պետականության և իրավական համակարգի զարգացման պատմության հետ։

Շենքը կառուցվել է 1936 թվականին՝ նշանավոր ճարտարապետ Նիկոլայ Բաևի նախագծով։ Սկզբնապես այն նախատեսված էր Հայկական ԽՍՀ Գերագույն դատարանի համար։ Խորհրդային իշխանության առաջին տասնամյակներին ձևավորվում էին նոր պետական և դատական ինստիտուտները, և դրանց գործունեության համար անհրաժեշտ էին համապատասխան վարչական շենքեր։ Այդ համատեքստում 1936 թվականին կառուցված այս կառույցը դարձավ հանրապետության բարձրագույն դատական ատյանի մշտական նստավայրը՝ մարմնավորելով օրենքի գերակայության և պետական իշխանության ինստիտուցիոնալ ամրապնդման գաղափարը։

Հայկական ԽՍՀ Գերագույն դատարանը ստեղծվել էր 1925 թվականին, իսկ մեկ տասնամյակ անց արդեն ուներ իր առանձնացված վարչական շենքը։ Հետագա տարիներին պետական կառավարման համակարգում տեղի ունեցած կառուցվածքային փոփոխությունների արդյունքում շենքն անցավ դատախազության համակարգին և այսօր ծառայում է որպես Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազության կենտրոնական նստավայր՝ շարունակելով իր պատմական առաքելությունը արդարադատության և օրինականության պաշտպանության ոլորտում։

Շենքի հեղինակը՝ Նիկոլայ Բաևը, Երևանի ճարտարապետական պատմության ամենաազդեցիկ դեմքերից է։ Նրա ստեղծագործական ժառանգությունը ներառում է մայրաքաղաքի մի շարք խորհրդանշական կառույցներ, որոնք ձևավորել են 20-րդ դարի առաջին կեսի Երևանի քաղաքային միջավայրը։ Բաևը ստեղծագործել է թե՛ ցարական, թե՛ խորհրդային ժամանակաշրջաններում՝ կարողանալով իր նախագծերում համադրել ժամանակի ճարտարապետական տարբեր ուղղություններն ու պահանջները։ Վազգեն Սարգսյան 5 հասցեի շենքը նրա ստեղծագործության ուշ շրջանի կարևոր նմուշներից է, որտեղ արդեն ակնհայտ են մոդեռնիզմի և ֆունկցիոնալիզմի ազդեցությունները։

Ճարտարապետական առումով շենքն առանձնանում է իր հավասարակշռված և զուսպ լուծումներով։ Կառույցին բնորոշ է խիստ սիմետրիկ ճակատը, ուղղաձիգ և հորիզոնական ծավալների ներդաշնակ համադրությունը, դեկորատիվ տարրերի չափավոր կիրառությունը և պետական նշանակության շենքերին հատուկ մոնումենտալ արտահայտչականությունը։ Բնական քարով երեսապատված ճակատները շենքին հաղորդում են արժանապատիվ տեսք՝ միաժամանակ այն ներդաշնակորեն ներառելով Երևանի ավանդական քարաշեն ճարտարապետական միջավայրում։

1930-ական թվականներին Երևանում ձևավորվում էր նոր վարչական կենտրոն, և այս շենքը դարձավ այդ գործընթացի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Այն ներկայացնում է միջպատերազմյան շրջանի պետական ճարտարապետության այն ուղղությունը, որն ուղղված էր ժամանակակից, գործառնական և միաժամանակ ներկայացուցչական կառույցների ստեղծմանը։ Այսօր էլ շենքը շարունակում է պահպանել իր սկզբնական ճարտարապետական արժեքը և քաղաքաշինական նշանակությունը։

Պատահական չէ, որ կառույցն ընդգրկված է Երևանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ որպես հանրապետական նշանակության ճարտարապետական հուշարձան։ Պետական գրանցամատյանում այն հաշվառված է 1.6.100 համարի ներքո։ Այս կարգավիճակը ոչ միայն վկայում է շենքի ճարտարապետական և պատմամշակութային արժեքի մասին, այլև ընդգծում է այն պատասխանատվությունը, որը կրում են պետական մարմինները նման ժառանգության պահպանման և հանրահռչակման գործում։

ՀՀ գլխավոր դատախազությունը, կարևորելով իր պատմական նստավայրի արժեքը և դրա նշանակությունը Երևանի ճարտարապետական ժառանգության համատեքստում, 2026 թվականին նախաձեռնել է նաև հուշանվերի թողարկում՝ նվիրված շենքի 90-ամյակին։ Հուշանվերի վրա պատկերված է ՀՀ գլխավոր դատախազության վարչական շենքը՝ որպես մայրաքաղաքի պատմական ու մշակութային հիշողության մաս և պետական ինստիտուտների շարունակականության խորհրդանիշ։ Այս նախաձեռնությունը ոչ միայն հարգանքի տուրք է շենքի հարուստ անցյալին, այլև նպաստում է հասարակության շրջանում մշակութային ժառանգության նկատմամբ հետաքրքրության և գնահատանքի խորացմանը։

Իննսուն տարի առաջ կառուցված այս շենքը շարունակում է մնալ ոչ միայն վարչական կառույց, այլև պատմության կենդանի վկա։ Նրա պատերի ներսում արտացոլվել են Հայաստանի պետական և իրավական համակարգի զարգացման տարբեր փուլերը, իսկ արտաքին տեսքը մինչ օրս հիշեցնում է այն ժամանակաշրջանի ճարտարապետական մտքի ձեռքբերումները։ Շենքի 90-ամյակը առիթ է գնահատելու անցած ուղին, արժևորելու ազգային ճարտարապետական ժառանգությունը և վերահաստատելու պետության հանձնառությունը պատմամշակութային արժեքների պահպանման գործում։

Այս հոբելյանը խորհրդանշում է ոչ միայն մեկ շենքի տարեդարձը, այլև ինստիտուցիոնալ հիշողության, իրավական մշակույթի և պետական շարունակականության կարևորությունը՝ որպես Հայաստանի Հանրապետության զարգացման ամուր հիմքեր։